حفاری‌های غیرمجاز در محوطه‌های تاریخی استان کرمان بار دیگر به یکی از دغدغه‌های جدی حوزه میراث فرهنگی تبدیل شده است؛ فعالیت‌هایی که با هدف دستیابی به اشیای تاریخی و فروش احتمالی آن‌ها انجام می‌شود، اما خسارت آن بسیار فراتر از یک گودال در دل زمین است.
در این حفاری‌ها، لایه‌های باستانی زیرورو می‌شوند، آثار از بستر تاریخی خود خارج می‌شوند و اطلاعاتی که می‌توانست تاریخ سکونت، تجارت، باورها و شیوه زندگی مردمان گذشته را روشن کند، برای همیشه از بین می‌رود.
گزارش‌های منتشرشده در سال جاری نشان می‌دهد محوطه‌های باستانی شهرستان جیرفت از جمله محدوده تپه‌های «کنارصندل» همچنان در معرض تعرض حفاران غیرمجاز قرار دارند.
در اردیبهشت امسال، دو نفر از حفاران غیرمجاز در بخش غربی تپه‌های کنارصندل دستگیر و شماری دیگر از افراد حاضر در محل، با استفاده از تاریکی شب متواری شدند.
حسین سیدی، رئیس حوزه قضایی بخش اسماعیلی جیرفت در همین باره اعلام کرد این عملیات با دستور قضایی و همکاری نیروی انتظامی انجام شد و پرونده برای شناسایی سایر متهمان در دست پیگیری است.
این حادثه تنها یک نمونه از تهدیدی است که محوطه‌های تاریخی کرمان را درگیر کرده است؛ تهدیدی که در صورت نبود حفاظت مستمر، می‌تواند به تخریب تدریجی بخش‌هایی از میراث باستانی استان منجر شود.
گنجی که با تخریب بدست می‌آید
در نگاه حفاران غیرمجاز، زمین ممکن است محل دستیابی به اشیای قدیمی و گران‌قیمت باشد اما از منظر باستان‌شناسی، ارزش یک اثر تنها به جنس، قدمت یا قیمت احتمالی آن محدود نمی‌شود. محل کشف، ارتباط آن با دیگر یافته‌ها، لایه‌ای که در آن قرار داشته و شواهد پیرامونی، همگی در شناخت گذشته اهمیت دارند.
وقتی فردی بدون مجوز و بدون رعایت اصول علمی به حفاری دست می‌زند این ارتباط‌ها از بین می‌رود. ممکن است شیئی از خاک بیرون آورده شود اما اطلاعاتی که توضیح می‌دهد آن شیء چگونه، در چه دوره‌ای و در ارتباط با چه مردمانی مورد استفاده قرار گرفته است دیگر قابل بازیابی نباشد به همین دلیل، حتی کشف و ضبط اشیای خارج‌شده نیز لزوماً به معنای جبران خسارت وارد شده به محوطه تاریخی نیست.
کرمان به‌ویژه جنوب استان و محدوده جیرفت از ظرفیت‌های مهم باستان‌شناختی برخوردار است.
محوطه‌های تاریخی این منطقه می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره تمدن‌های کهن، ارتباطات تجاری و زندگی اجتماعی مردمان گذشته ارائه کنند.
تخریب این محوطه‌ها در واقع آسیب به منابعی است که امکان مطالعه علمی آن‌ها به نسل‌های آینده نیز تعلق دارد.
دستگیری حفاران
تداوم حفاری‌های غیرمجاز در جیرفت واکنش دستگاه قضایی و میراث فرهنگی را در سال جاری به دنبال داشته است.
نهم تیر ماه امسال شورای پیشگیری از وقوع جرم شهرستان جیرفت با حضور مسئولان قضایی، میراث فرهنگی، فرمانداری و دستگاه‌های انتظامی و امنیتی تشکیل شد تا مقابله با حفاری‌های غیرمجاز و حفاظت از محوطه‌های باستانی در اولویت اقدام‌های دستگاه‌های نظارتی قرار گیرد.
افشین صالحی، دادستان عمومی و انقلاب جیرفت در همین مقطع از آغاز پایش پهپادی برای رصد محوطه‌های تاریخی، شناسایی متخلفان و پیگیری دستگیری حفاران غیرمجاز خبر داده و می‌گوید: برخورد قانونی با حفاری غیرمجاز، قاچاق اشیای تاریخی و تعرض به محوطه‌های باستانی با جدیت دنبال خواهد شد.
این اقدام‌ها از جدی‌تر شدن پیگیری‌ها حکایت دارد اما پرسش اصلی همچنان باقی است که چرا با وجود گشت‌های حفاظتی، عملیات قضایی و استفاده از ابزارهای جدید پایش، حفاری‌های غیرمجاز همچنان به‌عنوان یک تهدید تکرارشونده مطرح می‌شوند؟
رسیدن ناظر پس از تخریب
یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در مقابله با حفاری‌های غیرمجاز، دشواری حفاظت از محوطه‌های گسترده و گاه دورافتاده است. حفاران ممکن است در ساعات کم‌تردد یا در نقاطی اقدام کنند که نظارت مستمر بر آن‌ها دشوار است. در چنین شرایطی، فاصله میان زمان وقوع تخلف و زمان اطلاع دستگاه‌های مسئول می‌تواند تعیین‌کننده باشد؛ زیرا حتی چند ساعت حفاری ممکن است بخش‌هایی از یک محوطه را دستخوش تغییر کند.
گزارش‌های منتشرشده در تیرماه امسال درباره حفاری‌های غیرمجاز جیرفت نیز به شناسایی محل‌های حفاری و مسدودسازی گودال‌های ایجاد شده اشاره داشته‌اند.
روح‌بخش بیگ‌زاده، فرماندار جیرفت از همکاری بخشداری، نیروی انتظامی و یگان حفاظت میراث فرهنگی برای پر کردن گودال‌ها و جلوگیری از ادامه فعالیت در این نقاط خبر می‌دهد.
وی معتقد است: پر کردن گودال‌ها می‌تواند مانع ادامه حفاری در همان نقطه شود، اما به معنای بازگشت محوطه به وضعیت اولیه نیست.
وی ابراز می‌کند: خاک جابه‌جا شده، لایه‌های تخریب‌شده و ارتباط میان یافته‌ها و بستر اصلی آن‌ها، با پر کردن یک گودال احیا نمی‌شود بنابراین، پیشگیری و حضور مؤثر نیروهای حفاظتی پیش از وقوع تخریب، اهمیتی اساسی دارد.
خسارتی فراتر از چند گودال
آسیب‌های حفاری غیرمجاز را می‌توان در چند سطح بررسی کرد؛ نخست، تخریب فیزیکی محوطه‌های تاریخی است؛ حفر چاله‌ها و کانال‌ها، جابه‌جایی خاک و آسیب به بقایای معماری یا اشیای مدفون. دوم، از بین رفتن اطلاعات علمی است که ممکن بود با کاوش اصولی بدست آید. سوم، خروج احتمالی اشیای تاریخی از چرخه حفاظت و پژوهش و فراهم شدن زمینه خرید و فروش غیرقانونی آن‌هاست.
پیامد دیگر، دشوار شدن حفاظت و مدیریت محوطه‌های باستانی است. هر بار که محل تازه‌ای مورد حفاری قرار می‌گیرد، نیروهای میراث فرهنگی ناچارند برای بررسی خسارت، مستندسازی، مسدودسازی محل و پیگیری قضایی اقدام کنند؛ در حالی که منابع انسانی و مالی این بخش باید صرف حفاظت پیشگیرانه، پژوهش و معرفی آثار تاریخی شود.
از سوی دیگر، استمرار چنین فعالیت‌هایی می‌تواند ظرفیت گردشگری فرهنگی منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد. محوطه‌های تاریخی زمانی به یک ظرفیت پایدار برای گردشگری و توسعه محلی تبدیل می‌شوند که حفاظت شوند، امکان بازدید مسئولانه از آن‌ها فراهم باشد و ارزش علمی و تاریخی‌شان حفظ شود. تخریب این سرمایه‌ها، فرصت‌های بالقوه اقتصادی و فرهنگی را نیز تضعیف می‌کند.
جریمه بازدارنده نیست
تعیین مجازات برای حفاری غیرمجاز و قاچاق اشیای تاریخی، بخشی ضروری از حفاظت میراث فرهنگی است با این حال، برخورد پس از وقوع جرم به‌تنهایی نمی‌تواند مانع تکرار تخلف شود.
حفاظت مؤثر نیازمند مجموعه‌ای از اقدام‌های هماهنگ است؛ از پایش مستمر محوطه‌ها، استفاده هدفمند از فناوری‌های نظارتی، افزایش حضور نیروهای تخصصی، همکاری با جوامع محلی و رسیدگی سریع گرفته تا دریافت گزارش‌های مردمی!
اظهارات مسئولان نشان می‌دهد استفاده از پایش پهپادی، گشت‌های مشترک و پیگیری قضایی در دستور کار قرار گرفته است با این حال، ارزیابی میزان موفقیت این اقدام‌ها به انتشار اطلاعات دقیق‌تری نیاز دارد از جمله تعداد محوطه‌های تحت پایش، شمار موارد شناسایی‌شده، میزان تخریب ثبت‌شده، نتیجه پرونده‌های قضایی و وضعیت حفاظت از نقاطی که پیش‌تر مورد تعرض قرار گرفته‌اند.
همچنین باید مشخص شود که آیا پس از شناسایی حفاری‌ها، بررسی تخصصی برای ثبت میزان خسارت و مستندسازی آثار احتمالی انجام می‌شود یا اقدامات عمدتاً به دستگیری متهمان و پر کردن گودال‌ها محدود می‌ماند. پاسخ به این پرسش برای سنجش میزان اثربخشی برنامه‌های حفاظتی ضروری است.
تهدید جدی
تاریکی شب و محوطه‌های باستانی جیرفت، این بار نه فقط شاهد رفت‌وآمد حفاران غیرمجاز، که شاهد تیراندازی به سمت گشت‌های حفاظتی میراث فرهنگی بوده است؛ اتفاقی که نشان می‌دهد حفاری‌های غیرمجاز در جنوب کرمان از یک تخلف ساده عبور کرده و به تهدیدی جدی برای میراث چند هزار ساله منطقه تبدیل شده است.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان کرمان با تأکید بر ضرورت برخورد جدی با حفاران غیرمجاز از پیگیری موضوع از سوی نهادهای امنیتی، وزارت میراث فرهنگی و استانداری خبر داده و می‌گوید: این اداره کل در برابر فعالیت حفاران سکوت نکرده است.
سیدمؤید محسن‌نژاد با اشاره به کاهش نسبی فعالیت باندهای حفاری در ماه‌های اخیر، این وضعیت را شکننده دانسته و بیان می‌کند: برای جلوگیری از حوادث جبران‌ناپذیر، باید امکانات و تجهیزات یگان حفاظت تقویت شود.
وی با اشاره به بازدیدهای شبانه خود از محوطه‌های باستانی جیرفت می‌گوید: شخصاً در نیمه‌شب از برخی محدوده‌ها بازدید کرده و حتی در جریان بعضی از این گشت‌زنی‌ها به سمت ما تیراندازی شده؛ با این حال، مأموریت برای جلوگیری از غارت آثار تاریخی ادامه یافته است.
مدیرکل میراث فرهنگی کرمان با تأکید بر اینکه حفاظت از آثار تاریخی مسئولیتی فرابخشی است، ادامه می‌دهد: نمی‌توان بار حفاظت از محوطه‌های باستانی را تنها بر دوش یک دستگاه گذاشت و همه نهادها و مردم باید در این زمینه همکاری کنند.
محسن‌نژاد همچنین با اشاره به فعالیت یگان حفاظت با حداقل امکانات، خواستار تأمین فوری تجهیزات و امکانات حفاظتی شده و می‌گوید: ادامه این وضعیت می‌تواند به وقوع اتفاقات تلخ‌تری منجر شود.
میراث کرمان را نمی‌توان پس از تخریب نجات داد
حفاری غیرمجاز مسئله‌ای نیست که با کشف چند ابزار یا دستگیری تعدادی متهم پایان یابد. اصل ماجرا، حفاظت از شواهد تاریخی و جلوگیری از نابودی اطلاعاتی است که ارزش آن بسیار فراتر از قیمت احتمالی اشیای مدفون در خاک است.
اقدامات قضایی و حفاظتی امسال در جیرفت، از دستگیری حفاران کنارصندل تا آغاز پایش پهپادی و جلوگیری از ادامه برخی حفاری‌ها، نشان می‌دهد موضوع همچنان در دستور کار مسئولان قرار دارد. اما تکرار این پرونده‌ها ضرورت بازنگری در شیوه حفاظت از محوطه‌های آسیب‌پذیر را نیز برجسته می‌کند.
اکنون انتظار می‌رود اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان، دستگاه قضایی و مسئولان محلی، علاوه بر اعلام دستگیری‌ها، گزارشی روشن از خسارت‌های واردشده به محوطه‌های تاریخی و برنامه جلوگیری از تکرار آن‌ها را ارائه کنند.
مردم باید بدانند چه بخش‌هایی آسیب دیده‌اند، چه اقداماتی برای حفاظت از آن‌ها انجام شده و چه برنامه‌ای برای تأمین نیروی انسانی، تجهیزات و اعتبارات حفاظتی وجود دارد.
تاریخ کرمان در دل خاک این سرزمین باقی مانده است؛ اما این خاک، اگر بدون نظارت و به طمع یافتن گنج زیرورو شود، دیگر نمی‌تواند همه روایت گذشته را بازگو کند. گاهی آنچه از دل حفاری بیرون می‌آید، تنها یک شیء قدیمی نیست؛ بخشی از تاریخ است که از جای خود جدا شده و شاید دیگر هرگز نتوان آن را به روایت کامل گذشته بازگرداند.
نظر شما